Zgorzel podstawy źdźbła

Zgorzel podstawy źdźbła

Zgorzel podstawy źdźbła, znana również jako take-all of cereals, jest poważną grzybową chorobą zbóż, która może prowadzić do znacznych strat w plonach. Wywołana przez różne gatunki grzybów z rodzaju Gaeumannomyces, choroba ta została po raz pierwszy opisana w 1852 roku w Australii. Od tego czasu jej występowanie zostało zarejestrowane niemal na całym świecie, co czyni ją jedną z najgroźniejszych chorób roślin uprawnych. W Polsce szczególnie narażone na tę chorobę są pszenica, jęczmień, żyto oraz pszenżyto. Jednak nie tylko zboża cierpią z jej powodu – zgorzel podstawy źdźbła atakuje także wiele gatunków traw.

Występowanie choroby i wywołujące ją patogeny

Choroba ta jest szeroko rozpowszechniona na całym świecie, a jej patogeny mogą przetrwać w różnych warunkach glebowych. Początkowo wyodrębniono jeden gatunek wywołujący zgorzel podstawy źdźbła – Gaeumannomyces graminis. Z biegiem lat badania laboratoryjne pozwoliły na identyfikację dodatkowych gatunków: Gaeumannomyces tritici oraz Gaeumannomyces avenae. G. graminis i G. tritici atakują głównie pszenicę, jęczmień i żyto, natomiast G. avenae poraża także owies. Warto zauważyć, że G. graminis jest najmniej patogeniczny spośród tych trzech gatunków.

Choroba ma swoje źródło w resztkach pożniwnych, gdzie patogen zimuje w postaci grzybni. Grzybnia ta ma zdolność do rozprzestrzeniania się i infekowania nowych roślin poprzez ich korzenie i włośniki. Z chwilą, gdy grzybnia dostanie się do wnętrza korzenia, zaczyna się rozrastać wewnątrz tkanek roślinnych, co prowadzi do uszkodzenia wiązek przewodzących odpowiedzialnych za transport substancji odżywczych.

Objawy i szkodliwość

Objawy zgorzeli podstawy źdźbła są bardzo charakterystyczne i mogą być łatwo zauważone przez rolników. Pierwsze symptomy pojawiają się na korzeniach roślin, które zmieniają barwę na brunatną, a następnie czernieją wskutek nekrozy tkanek. Na etapie strzelania w źdźbło lub kłoszenia można zaobserwować zmiany także na pędzie nadziemnym. W przypadku silnego porażenia zauważalne są objawy już u siewek, które karłowacieją i nie rozkrzewiają się prawidłowo.

Grzybnia patogenu uszkadza floem i ksylem, co skutkuje utrudnionym pobieraniem wody oraz soli mineralnych przez rośliny. Prowadzi to do osłabienia wzrostu oraz przedwczesnego zasychania upraw. Ziarna zbóż dotkniętych chorobą są pomarszczone i słabo wykształcone, co wpływa na jakość plonów. Objawy choroby najczęściej występują w postaci gniazd na polu uprawnym, gdzie porażone miejsca wyróżniają się jaśniejszym kolorem.

Epidemiologia

Epidemiologia zgorzeli podstawy źdźbła jest skomplikowana i uzależniona od wielu czynników środowiskowych. Patogen zimuje w glebie na resztkach pożniwnych, a jego rozwój sprzyja wilgotna i ciepła jesień oraz lekko zasadowe pH gleby. Niedobór magnezu w glebie oraz wysoka wilgotność również przyczyniają się do intensyfikacji rozwoju choroby. Szczególnie niebezpieczne jest wystąpienie długotrwałych deszczy następnie przeplatanych suszą oraz wysokimi temperaturami powietrza.

Płodozmian ma kluczowe znaczenie dla ograniczenia rozwoju choroby. Badania wykazały, że pola uprawiane przez kilka lat pod rząd pszenicą mają znacznie większą presję selekcyjną na patogeny, co zwiększa ich agresywność. Dlatego zmiana upraw oraz odpowiednie rotacje między gatunkami roślin mogą znacznie wpłynąć na ograniczenie rozprzestrzeniania się zgorzeli podstawy źdźbła.

Ochrona przed zgorzelą podstawy źdźbła

Ochrona przed zgorzelą podstawy źdźbła wymaga zastosowania różnorodnych strategii agrotechnicznych oraz biologicznych. Opryskiwanie fungicydami okazuje się mało skuteczne w walce z tym patogenem. Najskuteczniejszym sposobem ograniczenia ryzyka infekcji jest stosowanie płodozmianu oraz uprawa odporne odmiany zbóż.

Dobre przedplony dla zbóż to rośliny strączkowe i rzepak oraz owies – który nie jest atakowany przez ten patogen w Polsce. Dodatkowo właściwe zabiegi agrotechniczne, takie jak wczesna podorywka czy głęboka orka jesienna, mogą znacząco poprawić stan gleby oraz zmniejszyć intensywność rozwoju choroby.

Nasiona zbóż warto zaprawiać środkami chemicznymi zawierającymi siltiofam lub fluchinkonazol. Obecnie prowadzone są również badania nad metodami biologicznymi ograniczającymi rozwój choroby, takie jak wykorzystanie organizmów antagonistycznych lub biologicznych substancji hamujących rozwój grzybni.

Zakończenie

Zgorzel podstawy źdźbła to poważna choroba zbóż, która może prowadzić do dużych strat plonów zarówno w rolnictwie konwencjonalnym, jak i ekologicznym. Świadomość o objawach oraz mechanizmach jej rozwoju jest kluczowa dla skutecznej walki z tym patogenem. Dzięki zastosowaniu odpowiednich praktyk agrotechnicznych oraz badań nad nowymi metodami ochrony możliwe jest znaczne ograniczenie wpływu tej choroby na uprawy zbóż. Ważne jest również ciągłe monitorowanie stanu zdrowia pól uprawnych oraz dostosowywanie strategii ochronnych do

Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).