Targum Neofiti

Targum Neofiti – Wprowadzenie

Targum Neofiti, znany również jako Codex Neofiti I, jest najważniejszym z zachodnich, palestyńskich targumów. Ten obszerny manuskrypt składa się z 450 kart i obejmuje wszystkie księgi Tory, chociaż niektóre wersy w nim są uszkodzone. Targum Neofiti nie jest jedynie prostym tłumaczeniem hebrajskiego tekstu na aramejski; w wielu miejscach stanowi obszerną interpretację biblijną, często bardziej rozwiniętą niż Targum Onkelosa, ale mniej niż Targum Pseudo-Jonatana. Odkrycie tego cennego dokumentu miało miejsce w 1949 roku, a jego historia sięga końca XVI wieku, kiedy to papież Grzegorz XIII przekazał go Kolegium Neofitów w Rzymie.

Miejsce i czas powstania manuskryptu

Kolofon umieszczony na końcu Księgi Powtórzonego Prawa wskazuje, że Targum Neofiti został spisany w Rzymie dla kardynała Egidiusza z Viterbo. Data ta odpowiada „chwalebnemu miesiącowi Adar” 5264 roku według żydowskiej chronologii, co przekłada się na rok 1504 n.e. Interesującym aspektem tego manuskryptu jest fakt, że wyraźnie rozróżniono w nim pismo trzech różnych skrybów, co może sugerować współpracę lub różnorodność wpływów wśród autorów.

Historia odnalezienia Targumu Neofiti

Kodeks Neofiti trafił do Biblioteki Watykańskiej jako jeden z wielu dokumentów pochodzących z Pia Domus Neophytarum, instytucji utworzonej przez papieża Pawła II w 1543 roku z myślą o kształceniu konwertytów z judaizmu i islamu. Grzegorz XIII przekształcił tę instytucję w Collegium Ecclesiasticarum Adolescentium Neophytorum w 1577 roku, nadając jej prawo do nadawania stopni naukowych. W miarę upływu lat instytucja zmieniała lokalizację; Urban VIII zlecił jej przeniesienie do nowej placówki przy kościele Santa Maria ai Monti. Z czasem biblioteki zostały połączone, a ostatni rektor instytucji, którego pieczęć znajduje się na kodeksie, objął urząd w 1886 roku. To właśnie za jego kadencji wszystkie zbiory zostały sprzedane do Biblioteki Watykańskiej, gdzie targum został błędnie oznaczony jako Onkelos. Dopiero hiszpański badacz Alejandro Díez Macho zwrócił uwagę na ten tekst w 1949 roku i po szczegółowych badaniach ogłosił go jako kompletną kopię nieznanego wcześniej targumu typu palestyńskiego.

Starodawność targumu i jego zawartość

Uczeni nie osiągnęli pełnej zgody co do daty powstania Targumu Neofiti. Wciąż trwają prace nad analizą językową tekstu oraz glos. Większość badaczy przyjmuje, że manuskrypt powstał w I lub II wieku n.e. Zawiera on cały tekst Pięcioksięgu, chociaż 30 wersetów zostało opuszczonych z różnych powodów, a niektóre fragmenty mogły zostać wymazane na skutek cenzury. Podziały tekstu odpowiadają sedarim palestyńskiego trzyletniego cyklu lektury synagogalnej.

Cechą charakterystyczną Targumu Neofiti są liczne glosy znajdujące się na marginesach oraz w interliniach. Wydaje się, że pochodzą one z różnych innych targumów dostępnych dla kopistów na początku XVI wieku i zostały spisane przez przynajmniej dziesięciu różnych skrybów. Język użyty w targumie to aramejski palestyński.

Poemat czterech nocy

W obrębie tekstu Targumu Neofiti znajduje się także Poemat czterech nocy, który stanowi interpretację wersetu z Księgi Wyjścia 12:42. Poemat ten odnosi się do czterech kluczowych nocnych wydarzeń w historii zbawienia: noc stworzenia świata, noc ofiary Izaaka, noc wyjścia z Egiptu oraz noc kresu świata. Pesach według tego poematu ma centralne znaczenie dla świętej historii świata oraz zbawienia.

Noc stworzenia jest opisana jako moment pierwszego objawienia się Boga i Jego Słowa – światłości dla pustkowia i ciemności. Raniero Cantalamessa zauważa, że noc stworzenia wpisuje się w teologię Pesach przez odniesienie do przejścia od ciemności do światła. Motyw ten jest obecny w judaistycznej liturgii paschalnej.

Poemat podkreśla także znaczenie Przymierza oraz Obietnicy poprzez powiązanie ofiary Izaaka ze świętem Pesach. Dwie ostatnie noce poematu są szczegółowo opisane i stanowią bogatą syntezę teologiczną dotyczącą Paschy żydowskiej. Autor tego tajemniczego dzieła pozostaje nieznany.

Wydania Targumu Neofiti

W 2014 roku nakładem Wydawnictwa Gaudium ukazała się pierwsza księga biblijna z Targumu Neofiti pod tytułem „Biblia Aramejska. Targum Neofiti 1. Księga Rodzaju”, której tłumaczenie przygotował ks. Mirosław S. Wróbel. Publikacja ta została uhonorowana nagrodą „Feniks 2015” w kategorii literackiej przez Stowarzyszenie Wydawców Katolickich. Kolejne tomy tej serii również zostały wydane: drugi tom obejmujący Księgę Wyjścia ukazał się w 2017 roku (tłumaczenie M.S. Wróbel), a trzeci tom zawierający tekst Księgi Kapłańskiej wydano w 2019 roku (tłumaczenie A. Tronina). W 2021 roku opublikowano piąty tom zawierający Księgę Powtórzonego Prawa.

Zakończenie

Targum Neofiti stanowi niezwykle ważne źródło wiedzy o kulturze i tradycjach judaizmu

Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).